خبرهای ویژه

» ایرانگردی » جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

تاریخ انتشار : ۱۳۹۶/۰۳/۱۹ - ۰:۴۷

جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

برای علاقه مندان به سفر و ایرانگردی قاله ای تکمیل کرده ایم با اسم جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟ که امیدواریم مورد بهره برداری قرار گیرد. ماهنامه همشهری سرزمین من – رضا یوسفی: شهرسازی و خانه سازی و زندگی کردن در کشوری بیابانی مانند ایران در روزگارانی که تکنولوژی های نوین حال حاضر […]

جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

برای علاقه مندان به سفر و ایرانگردی قاله ای تکمیل کرده ایم با اسم جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟ که امیدواریم مورد بهره برداری قرار گیرد.

ماهنامه همشهری سرزمین من – رضا یوسفی: شهرسازی و خانه سازی و زندگی کردن در کشوری بیابانی مانند ایران در روزگارانی که تکنولوژی های نوین حال حاضر وجود نداشته، کار راحتی نبوده است. استخراج آب برای مصارف شرب و کشاورزی، احداث راه و پل سازی روی رودها و کوه ها، ایجاد هوای مطلوب و مطبوع در خانه ها و ایجاد شهرهایی ایمن در مقابل حمله های گاه و بیگاه مهاجمان، نیازمند تسلط ایرانیان باستان به فنون مهندسی بوده است.

مدلهای پرشماری از شاهکارهای مهندسی ایران باستان را می توان اسم برد که با این وجود عده ای از آنها (مانند تخت جمشید و پل های زاینده رود و …) شهرتی فراگیر دارند و پیرامون شان نوشته بسیار گفته شده است. عده ای دیگر نیز به مرور لحظه تخریب شده اند و امروزه قابل دیدن نیستند (مانند کارگاه ذوب آهن آریسمان یا حمام شیخ بهایی).

در این نوشته چندین عدد از شاهکارهای مهندسی ایران باستان (از سده های قبل از اسلام تا قرون معاصر) را که پابرجا و قابل بازدیدند و در عین حال تا اینجای کار کمتر به آنها پرداخته شده معرفی می کنیم. بسیاری از این شاهکارها، سازه های آبی اند و با این وجود در کشور کم آبی مانند ایران، طبیعی است که عمده هنر مهندسان و معماران روی این مایه حیات متمرکز شود.

۱. هدایت باد، به شکلی دارای اختلاف


بادگیر چپقی

بادگیر ایرانی هم مانند بسیاری از شاهکارهای معماری کهن ایران، شهرتی جهانی دارد. بادگیرها برای مبدل بادهای محیط به هوای خنک داخل خانه دیزاین و ساخته می شدند و با استناد به این شرایط، بادگیر چپقی سیرجان که برای منزل دکتر رضوی (اولین پزشک آکادمیک سیرجان) و در دوره پهلوی اول ساخته شده به دلیل شکل متفاوتش مشهور شده است. بادگیرهای یزد و کرمان و شهرهای کویری همگی عمودی اند با اینحال این بادگیر به شکل چپق ساخته شده و در معماری اش از دودکش کشتی ها الگوبرداری شده است.

 

 

 

هدف از تولید بادگیر چپقی، خنک نگه داشتن داروها در پایین بادگیر و در عین حال عدم ریزش غبار و نخاله روی داروها بوده است. مهدی شجاعی معمار سیرجانی این بنا، در یک سفر دریایی توجهش به خنک بودن استراحتگاه کشتی جلب می شود و سپس این فرضیه را در تولید بادگیر چپقی به کار می برد.

چگونه برسیم: سیرجان در استان کرمان و در مسیر یزد به بندرعباس است. بادگیر چپقی در بلوار دکتر صادقی، بین نصیری و مارکت، کوچه حاج رشید قرار دارد.

 


۲. ذخیره و مهار آب در کویر


سد کُریت

زندگی در جاهای کویری نیازمند سود گیری از فنون و توانایی مختلف برای استحصال آب است. اگر آب رودخانه هایی که از کوه های نیمه بلند کویر سرازیر می شوند، مهار نشوند، هم سیلاب به بار می آید و هم آبی برای ذخیره کل سال باقی نخواهند ماند. تولید سدها و بندها یکی از توانایی ایرانیان کویرنشین بوده است. سد «کُریت» در نزدیکی طبس، کهن ترین سد «موجود» در جهان است و تا حدود ۱۰۰ سال پیش، عنوان بلندترین سد قوسی جهان را هم داشت. ارتفاع این سد ۶۰ متر است و با عرض کمی که دارد، یکی از نازک ترین سدهای موجود هم شمرده می شود.

 

 جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟
سد کریت در چهار مرحله و در دوره های مختلف ساخته یا بازسازی شده و سازه ای که هم اینک موجود است، بیش از ۶۵۰ سال قدمت دارد. مصالح تشکیل دهنده آن شامل سنگ و آجر و ساروج است و قوسی بودن سد دلیل استحکام سازه شده به نحوی که زلزله سال ۱۳۵۷ طبس نتوانست آسیبی به آن وارد کند. در سال های واپسین یک سد بتنی بزرگ در پشت سد باستانی کریت احداث شده است و گرچه فاصله بسیار کمی با آن دارد، با اینحال چون ایرانیان باستان تنگ ترین نقطه دره را برای تولید سد انتخاب کرده اند، سد بتنی تازه بسیار طولانی تر از سد قدیم است.

سد کریت دو همتای دیگر دارد: سدهای قوسی کبار (قم) و ایزدخواست (شمال استان فارس) هم از بلندترین سدهای قوسی و قدیمی جهانند که بازهم پابرجا هستند.

چگونه برسیم: از شهر طبس وارد جاده یهوک و بیرجند شوید. ۲۰ کیلومتر که از طبس دور شوید، به روستای کریت می رسید با اینحال سد آنجا نیست. باید ۲۰ کیلومتر دیگر هم ادامه دهید و روستای «اصفهک» را هم رد کنید. چهار پنج کیلومتر بعد از اصفهک، یک جاده فرعی در سمت چپ تان است که به روستای «چیروک» و سپس سد کریت می رود؛ این جاده کوهستانی است و باید با احتیاط در آن رانندگی کنید.

 



۳. شاهکاری با شهرت جهانی


سازه های آبی شوشتر

سری سازه های آبی شوشتر که در فهرست میراث جهانی یونسکو هم به ثبت رسیده شامل بند میزان، رودخانه دستکند گرگر، آبشارها و آسیاب ها، نهر داریون و پل بندهای گرگر و سادروان و لشگر است. سری این سازه ها طی دوران هخامنشی تا ساسانی ساخته شده اند و هدف از احداث آنها، کنترل آب رودخانه بزرگ کارون و ذخیره سازی آن برای ماه های مختلف سال و به علاوه از طرف دیگر هدایت آن به زمین های کشاورزی و استفاده بهینه از نیروی آب برای اموری مانند آرد کردن گندم بوده است. بند میزان در شمال شوشتر برای تقسیم آب کارون به دو بخش (یک سوم گرگر و دو سوم شُطیط) احداث شده و از ورود سیلاب با حجم زیاد به داخل شهر جلوگیری می کرده است.

برای شما هم جالب است؟ :  روستای کزج و طبیعت زیبای بهاری اش

 

جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

رودخانه دستکند گرگر و پل بند گرگر (که هم نقش پل برای عبور مردم داشته و هم با اسم بند برای مهار آب استفاده می شده)، بخشی از حجم آب کارون را تکمیل ورود به آبشارهایی می کرده اند که از انرژی حاصل از فرود آب آنها، آسیاب های به گردش در آیند و گندم آرد شود. کانال «داریون» هم برای آبرسانی به دشت «میاناب» شوشتر و سیراب کردن باغ ها ساخته شده است. پل بندهای دیگر هم در نقاط مختلف شهر، برای عبور مردم از روی رودخانه و در عین حال ایجاد سد برای مهار آب احداث شده اند. بی مناسبت نیست که شوشتر را اولین شهر صنعتی ایران می نامند.

چگونه برسیم: برای رسیدن به شوشتر باید خود را به خوزستان برسانید. از دزفول و اهواز و شوش، جاده های مستقیمی به سوی شوشتر می باشد. به شوشتر که رسیدید، بند میزان در انتهای خیابان شرافت، پل بند گرگر و آبشارها و آسیاب ها را در خیابان شریعتی (نزدیک میدان ۱۵ خرداد) و نهر داریون را در نزدیکی میدان انقلاب خواهید دید.

 



۴. نگینی بر عروس زاگرس


پل گاومیشان

رود سیمره یکی از رودخانه های مهم زاگرس غربی است که از کوه های استان ایلام سرچشمه می گیرد و بعد از تلاقی با رودخانه «کشگان»، رود کرخه را بوجود می آورد. در محل این تلاقی، پل تاریخی گاومیشان احداث شده که قدمتش به دوران ساسانیان می رسد و غیر از عظمتش، یک خصوصیت بارز دیگر هم در مقایسه با دیگر پل های موجود در منطقه زاگرس دارد و آن، دو طبقه بودن پل برای عبور جداگانه انسان و احشام است. پل ۱۷۵ متری گاومیشان حاوی شش دهانه بسیار عریض است که یکی از آنها ۵۰ متر پهنا دارد و تولید این پل روی رود پر آبی مانند سیمره، نشان از هنر مهندسی ایرانیان باستان بوده است.

 

جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

با این وجود یکی از دهانه های پل، لحظه حمله اعراب عمدا تخریب شد تا جلوی نفوذ آنها گرفته شود. تعداد دیگری از دهانه ها هم بر اثر سیلاب ها تا حدی تخریب شده اند و اکنون تنها یکی از آنها بطور کلی سالم باقی مانده است. عرض پل گاومیشان حدودا هشت متر است و در تولید پل، از آجر و قلوه سنگ و ملات گچ نیم کوب استفاده شده است. معماری طاق ها به سبک ساسانی است با اینحال کارهای مرمت دوره های صفویه و قاجار در پل گاومیشان دیده می شود.

چگونه برسیم: اگر از دره شهر (در استان ایلام) به طرف پل دختر در حرکت باشید، حدودا ۲۰ کیلومتر بعد از دره شهر و در فاصله دو استان ایلام و لرستان، بعد از عبور از روی پل تازه (رود سیمره)، پل تاریخی گاومیشان را در سمت چپ جاده خواهید دید. اگر هم از لرستان و خرم آباد عازم هستید، باید وارد جاده قدیم خرم آباد به اندیمشک شوید که از پل دختر می گذرد، چهار پنج کیلومتر بعد از پل دختر، در منطقه «سراب جهانگیر» باید وارد جاده فرعی سمت راست تان شوید که به طرف دره شهر می رود. حدود ۲۵ کیلومتر که در این جاده برانید، پل گاومیشان را در سمت راست جاده خواهید دید.

 



۵. عبور آب شیرین از داخل آب شور


کانالِ ترِنه

کانال باستانی ترنه در استان هرمزگان، کارکردی حدودا شبیه به پل «قلعه خاتم» دارد، با این اختلاف که به جای عبور دادن آب شرب از روی آب غیر شرب، آب شیرین از داخل آب شور رد می شود، بدون این که این دو آب به هم نفوذ کنند! در جاهای نزدیک به کوه های نمکی، دسترسی به آب شیرین یکی از اصلی ترین مسائل جمعیت ساکن در شهرها و روستاها بوده است. رودخانه «مهران» که از کوه های نزدیک «سیراف» در استان بوشهر سرچشمه می گیرد و در امتداد غرب به شرق جاری است، به دلیل همجواری با کوه های نمکی استان هرمزگان، حاوی آب شور است.

 

جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

این رود که در انتها به خلیج فارس می ریزد، در میانه راهش از جنوب «کوخِرَد» گذر می کند. در شمال کوخرد هم کوه هایی هست که چشمه های آب شیرین دارند با اینحال زمین های کشاورزی کوخردی ها عمدتا در جنوب رود مهران است که حالت دشت دارد. انتقال آب شیرین به کشتزارها مستلزم عبوردهی آن از رودخانه شور مهران است.

برای شما هم جالب است؟ :  راهنمای گشت و گذار در چند غذاخوری سنتی ایران

برای جلوگیری از این سخت، از لحظه ساسانیان کانال هایی موسوم به ترنه ساخته شده است. این کانال ها با سنگ و ساروج و گل و لای، در راستای عمود بر حرکت آب رودخانه احداث می شدند و امروزه تنها یکی از ترنه ها سالم باقی مانده است. ترنه موجود در دوره صفویه ترمیم بنیادی شده و بازهم نیز نیازمند ترمیم های دوره ای است. بهره برداری از ساروج در کف کانال دلیل می شده آب شیرین که از داخل کانال اصلی عبور می کند، با آب شور رودخانه مخلوط نشود.

با توجه شدیدا بسیار زیاد جریان آب در رود مهران، ترنه به روش مورب ساخته شده است که جریان آب، آن را از بین نبرد. شیب کانال هم حرکت طبیعی آب از بالادست به پایین دست را تامین می کرده است.

 

ترنه حاوی چند ستون مخروطی شکل در وسط رودخانه است که پایین تر از سطح آب قرار دارند و آب رودخانه از بین آنها / (پایین کانال آب شیرین) حرکت می کند و مانعی سر راهش نیست. به علاوه از طرف دیگر سازه هایی استوانه ای شکل هم روی کانال قرار دارند تا در مواقع بارندگی های زیاد، لایه های فوقانی آب رودخانه که به خاطر باران فاقد نمک است، سرریز کرده، از سوراخ وسط استوانه ها به کانال ریخته می شده است (آب شیرین سبک تر از آب شور است). سازه باورنکردنی ترنه حاصل فکر و خرد انسان هایی هوشمند بوده. عده ای نیز بر این باورند که کوخِرد (که در لحظه ساسانیان) «سیبِه» هم نامیده می شد) به معنی «کوی خِرَد» است.

چگونه برسیم: کوخرد در ۴۲ کیلومتری «بستک» قرار دارد. جاده ارتباطی لار به بندر لنگه، از بستک گذر می کند. در مسیر بستک به سوی بندر لنگه، ۴۰ کیلومتر بعد از بستک به «هِرَنگ» خواهید رسید و اندگی بعد از آن نیز به کوخرد می رسید. در انتهای شهر کوچک کوخرد و در همان خیابان اصلی که هستید، بلوار ابوخالد و بیمارستان رازی را در سمت چپ خود (شمال) و یک جاده خاکی را در سمت راست خود (جنوب) خواهید دید. آنجا از جاده جدا شده وارد این فرعی شوید. این مسیر یک کیلومتری، شما را به رود مهران و کانال ترنه می رساند.

 



۶. آب روی آب


قنات دو طبقه «مون» اردستان

به ذهن خطور می کند مهندسان ایران باستان، علاقه به تولید سازه های آبی دو طبقه داشته اند و این گونه هنر خود را به رخ می کشیدند. قنات «مون» در شهر کویری اردستان را تنها قنات دو طبقه در ایران و جهان می نامند که در هر طبقه اش آبی جداگانه در جریان است و این دو آب هم مانند مدلهای قبلی، به هم نفوذ نمی کنند. قدمت قنات به دوران اشکانیان می رسد با اینحال سازه حال حاضر ۸۰۰ سال قدمت دارد و با آبدهی ۶۰ لیتر در ثانیه، آب آشامیدنی محله «مون» را تامین می کند. قنات مون حدود چهار کیلومتر طول دارد و عمق چاه اصلی اش (مادر چاه) ۳۱ متر است. چاه رویین چهار متر بالاتر است و آب دهلیز بالایی، شیرین تر و در تابستان ها خنک تر است.

 

جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

چگونه برسیم: اردستان بین کاشان و نایین قرار دارد و وقتی از سمت تهران و کاشان وارد ورودی اصلی شهر شوید (دومین ورودی در جاده) باید میدان امام حسین (ع) را هم مستقیم رد کنید. قبل از رسیدن به میدان بعدی (میدان امام)، پله ورودی قنات را در حاشیه خیابان خواهید دید.

 



۷. نماد صبوری و پشتکار


غار سنگ شکن جهرم

غار سنگ شکن (که سنگ تراشان هم نامیده می شود) را بزرگترین غار دستکند در جهان می نامند. این غار حدود پنج هکتار وسعت دارد (۳۵۰ متر در ۱۵۰ متر) و ارتفاع فضاهای کنده شده سه تا چهار متر است. کندن سنگ ها و ایجاد محیط سکونت، به شکلی صورت گرفته که در فواصل نسبتا منظمی ستون های سنگی باقی قرار داده شده تا استقامت سری حفظ شود. غار حاوی ۱۳ دهانه و حدود ۱۰۰ ستون است و این حفاری ها حدود ۳۵۰ سال قبل انجام شده است.

 

 جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

 

از سنگ های حفاری شده غار، در نماسازی بناهایی مانند باغ ارم، شاهچراغ، مسجد جامع عتیق و بیمارستان نمازی شیراز، ژاندارمری لارستان و عده ای خانه های قدیمی جهرم استفاده شده است. وسایلی که در حفاری این غار مورد بهره برداری قرار می گرفته شامل پتک، اهرم، تیشه، سوهان و اره های دو سر بوده است. تا چند دهه پیش، محیط غار مورد بهره برداری عده ای ساکنان شهر قرار می گرفت.

چگونه برسیم: جهرم در مسیر شیراز به لار قرار دارد. مسیر ورودی غار سنگ شکن، در حاشیه کمربندی جنوبی شهر (بلوار مادر، در مقابل کوچه امام خمینی (ره) ۵۷) بنا شده است.

برای شما هم جالب است؟ :  22 گوهر ایرانی در فهرست یونسکو (1)

 



۸. آب شرب از روی رودخانه زراعی


پل قلعه حاتم

پل سازی یکی از توانایی رایج به اشتراک ایرانیان باستان بوده است و در شهرهایی مانند دزفول و شوشتر و اصفهان، پل هدی قدیمی متعددی وجود دارند که بازهم پابرجا هستند، با اینحال آنچه که پل نه چندان قدیمی «قلعه خاتم» را از دیگر پل ها متمایز می کند، کاربری آن است. این پل که در نزدیکی بروجرد و روی رودخانه «گرمابه» احداث شده، با نیت عبور دادن آب شرب از چشمه «ماشا» به آن طرف این رودخانه و رساندنش به روستای قلعه خاتم و شهر بروجرد، ساخته شده است.

 

 جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

 

آب رودخانه گرمابه مصرف کشاورزی دارد و قابل شرب نیست. پل قلعه خاتم غیر از امکان تردد مردم، یک کانال نیمه گود برای عبوردهی آب شیرین دارد. قدمت پل به دوران قاجار و حدود ۲۰۰ سال پیش می رسد و جنس مصالحش آجر (در طاق ها و پایه ها) و سنگ (در روگذر) بهمراه ملات آهک است. پل حدود ۲۴۰ متر طول و ۵.۲ متر عرض دارد. تعداد دهانه طاق ها ۱۴ عدد است و پایه های پل هم حاوی موج شکن تیز گوشه در جهت مواجه با جریان آب و پایه گرد در سمت پایین دست جریان آب است.

چگونه برسیم: از میدان کربلا در انتهای شمال غربی بروجرد که وارد جاده ملایر شوید، بعد از یک کیلومتر به روستای قلعه خاتم می رسید و باید در میدان بیضی شکل که دارد، به سوی چپ بپیچید. خیابان روستا را تا انتها بروید و وقتی به باغ ها رسیدید، خودرو را پارک کنید و پیاده به طرف رودخانه و پل معروفش بروید.

 



۹. لرزش بی اخطار


منارجنبان ها

همان شکلی که که معماران ایرانی، هنر خود را در تولید سازه های آبی چشمگیر به رخ می کشیده اند، گاهی هم با تعبیه عملکردهایی به ظاهر غیر ضروری با اینحال باورنکردنی، نگاه کنجکاوانه تماشاگر را به هنر خود جلب می کرده اند. منارجنبان ها یکی از این شاهکارها هستند که مشهور ترین شان در اصفهان و مدلهای شبیه به دیگری هم در «خرانق» و «ندوشن» (استان یزد) به چشم می خورند. در منارجنبان، با تکان دادن یکی از مناره ها، مناره دیگر و کل بنا هم به لرزه در می آید. راز این معما هنوز هم با قطعیت کشف نشده و محتمل ترین فرضیه، اثر پدیده تشدید (رزونانس) است.

 

جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

منارجنبان ندوشن با وزش باد هم تکان می خورد. منارجنبان خرانق قدمت ساسانی دارد و منارجنبان های ندوشن و اصفهان مرتبط به دوره بعد از اسلامند. منارجنبان اصفهان در دوران پرشکوه معماری شیخ بهایی (صفویه) ساخته شده است که یک منارجنبان هم در مسجد جامع نیشابور وجود داشته که تخریب شده است.

چگونه برسیم: منارجنبان اصفهان در خیابان آتشگاه قرار دارد و در رأس هر ساعت، مناره به وسیله پرسنل آنجا برای گردشگران به حرکت در می آید. منارجنبان ندوشن در مسجد جامع این شهر (جنوب غربی میبد) و منارجنبان خرانق در روستای خرانق (ابتدا جاده یزد به ساغند و طبس) بنا شده است.

 



۱۰. شهری در پایین شهر


شهر زیرزمینی نوش آباد

هنر شهرسازی ایرانیان، تنها روی زمین نبوده است؛ شهرهای زیرزمینی متعددی در ایران وجود داشته و دارند که به اشتراک آنها شهر زیرزمینی نوش آباد (که «اویی» هم نامیده می شود) از بقیه مشهورتر است. این شهر ۱۵۰۰ ساله که در سال ۱۳۸۳ و در لحظه حفر چاه فاضلاب یکی از منازل نوش آباد کشف شد، حدود چهار کیلومتر مربع وسعت دارد و بازهم بخش هایی از آن در حال کاوش و بررسی است و هنوز دو ورودی برای بازدید گردشگران دارد.

 

 جاذبه های ایران باستان را کجا ببینیم؟

 

فضاهای این شهر دستکند، به روش دالان هایی پر پیچ و خم و با ارتفاع حداکثر ۱۸۰ سانتیمتر است. سه طبقه شهر، از روش راهروها و چاه ها به هم رابطه دارند و سیستم تهویه شهر هم به شکلی بوده که به توجه به بهره برداری از چراغ های پیه سوز، آثاری از دودزدگی در دیوارها دیده نمی شود.

شکل دیزاین دالان ها هم مبین آن دارد که شهر با نیت دفاع در مقابل مهاجمان ساخته شده است. با بهره برداری از خاک های کنده شده از شهر هم، یک قلعه خشتی در حاشیه شهر ساخته شده تا حجم انبوه خاک، دلیل پی بردن مهاجمان به عظمت شهر زیرزمینی نشوند.

چگونه برسیم: از میدان «مدخل» در کاشان (یا همان میدان ولیعصر (عج)) یک جاده هشت کیلومتری به طرف نوش آباد می باشد. داخل نوش آباد که شدید، میدان های بسیج و شهدا را هم رد کنید و وارد خیابان امام (ره) شوید. در این خیابان، کوچه شهید جعفری و سپس کوچه دیدار (هر دو در سمت راست تان) شما را به ترتیب به ورودی های ۱ و ۳ شهر زیرزمینی می رسانند. پیش نهاد ما به شما، ورودی دوم است.

لینک


برچسب ها : , , ,
دسته بندی : ایرانگردی
تبلیغات